‘Dirigerend inleven’
Samuel woont al vele jaren op Urtica – bijna zijn hele leven! Hij is 62 jaar en erg gevoelig – hij voelt alles wat er gaande is. Soms is het best een uitdaging om met Samuel te werken. Als je hem een directe vraag stelt, reageert hij vaak boos of draait hij zich om en loopt weg. Hij schreeuwt ook heel vaak. Dat begon al in zijn jeugd. De bewoonster boven hem klaagt daar vaak over. Ook voor de buren is het een probleem. Het heeft geen zin om te vragen wat hem irriteert of waarom hij schreeuwt. In plaats daarvan ben ik op zoek gegaan naar de kwaliteiten van Samuel. We hebben zijn handelingsimpuls ontdekt: ‚dirigerend inleven‘. Daarbij kwam het beroepsbeeld van dirigent. Samuel wil dirigeren. Als ik hem zie, vraagt hij vaak: ‚Kun je dit of dat voor mij doen?‘. De dirigent dirigeert het orkest!
Gelukte onverwachte handeling (GOH)
Ik ben op onderzoek uitgegaan: hoe kan ik aansluiting vinden bij Samuel? Hoe kan ik me op zijn handelingsimpuls afstemmen? Daarbij zag ik drie positieve voorbeelden waarbij ik intuïtief aansluiting vond bij Samuel. Dus drie gelukte onverwachte handelingen:
Op de manege: Als jonge man reed Samuel paard. Enige tijd geleden zei hij dat hij graag weer zou willen paardrijden. Dus zijn we naar een manege gegaan. Toen we het paard borstelden, bleef hij op grote afstand staan. Hij wilde toen ook niet rijden. Dus vroeg ik: „Zal ik rijden?“ Hij stemde toe. Ik ben op het paard gestapt en heb Samuel gevraagd: „Wat moet ik nu doen? Waar moet ik heen rijden?“ Samuel ging in het midden van de manege staan en gaf me aanwijzingen. Hij zei dat ik mijn handen niet zo hoog moest houden en mijn hielen naar beneden moest drukken. Hij gaf me aanwijzingen waar ik heen moest rijden. Hij vond het duidelijk leuk om me te vertellen wat ik moest doen. Toen ik na een tijdje vroeg: „Wil je nu paardrijden?“, stemde hij toe. Hij kon eerst wennen via het dirigeren en begon daarna zelf paard te rijden.
Op het erf: Vorig jaar hebben we een barbecue georganiseerd. Samuel stond toen op en ging in het midden van het erf staan. Met luide stem hield hij een toespraak en iedereen luisterde aandachtig naar hem. Hij stond daar als de burgemeester op het dorpsplein. Hij wil en kan de toon aangeven.
In het theater: Een paar weken geleden ben ik met hem naar het theater geweest. We zaten op het balkon. Plotseling stond hij op en applaudisseerde luid. In eerste instantie dacht ik: „Wat doet hij nu?“, maar met zijn applaus kreeg hij het hele publiek mee. Ik keek naar hem en dacht: „Nu ben je echt in je element.“
Nieuwe inspiratie
In onze Inclutrain-intervisiegroep hebben we nagedacht over hoe ik bij Samuel aan kon sluiten. Het werd me duidelijk dat het helpt om vragen niet rechtstreeks aan Samuel te stellen, maar in het algemeen in de ruimte te richten. Want dan kan Samuel zelf het initiatief nemen en erop reageren, zonder direct met de vraag geconfronteerd te worden. Als ik bijvoorbeeld zeg: „Kun je dat papier weggooien?“, dan blokkeert hij meteen. Als ik in plaats daarvan zeg: „Waar moet het oud papier eigenlijk naartoe?“, dan staat hij me heel behulpzaam bij en voert hij de taak uit.
In plaats van Samuel er direct op aan te spreken dat de bewoonster klaagt over zijn geschreeuw, kan ik het onderwerp ook aan een algemeen publiek voorleggen: „De bewoonster heeft geklaagd, wat zou ze nodig kunnen hebben?“ Een dergelijke vraag zou hem de ruimte kunnen geven om zich in te leven en zich met het probleem bezig te houden.
De handelingsimpuls op een positieve manier naar buiten brengen
De vraag is: waar en hoe kan hij zijn handelingsimpuls ontplooien? Ik bespreek dit met de Inclutrain-groep en kom tot een nieuwe conclusie:
Ik (Helga): Als we samen in de auto zitten, vertelt hij graag. Of als we op een bankje in het park zitten, praten we over wat we zien, bijvoorbeeld over de voorbijrijdende fietsers en voetgangers. Vroeger presenteerde hij ook steeds iets in de ochtendkring en de andere bewoners waren daar blij mee.
Sophia: Zou het misschien nuttig zijn om een regelmatig discussieforum op te zetten? Waar je bijvoorbeeld kunt praten over wat je de afgelopen week heeft geraakt – dus zonder de vraag rechtstreeks aan Samuel te stellen.
Ik (Helga): Hmm, dat zou kunnen werken. Maar ik bedenk nog iets anders! Hij vindt het vooral grappig als ik doe alsof ik boos ben. Hij houdt ervan als je acteert. Dan wordt hij niet direct aangesproken. Het is dan meer alsof hij in het theaterpubliek zit als toeschouwer. Daar word je door de acteurs ook niet direct aangesproken. Dan kan hij instappen en het initiatief nemen. Hij is dan heel aanwezig en heeft iets te zeggen, niet direct gericht tot één persoon, maar tot een breed publiek.
Albert: Het is interessant wat je hier vertelt. Je sluit aan bij Samuel als je meegaat in zijn handelingsimpuls: je acteert iets dat gericht is op een (ver) publiek. Dat is precies wat hij doet, het is zijn handelingsimpuls. Door jouw acteerwerk – dat niet direct op hem gericht is – kan hij instappen en zijn eigen gedachten de wereld in brengen. In plaats van te schreeuwen, kan hij zich op deze momenten met woorden uitdrukken.
Het is een verschil of je meegaat in de handelingsimpuls van de ander of dat je door je interventies probeert de ander te veranderen.
Marianne: Je zou het acteren meer in het dagelijkse werk kunnen integreren.
Albert: Ja, precies! Het is belangrijk om daarbij de hele groep mee te nemen.
Helga: Dat wordt spannend! We hebben een bewoner, Markus, die meestal erg overdrijft – in zijn gebaren en mimiek. Dat lijkt vaak op toneelspel. Maar hij richt zich met zijn gedrag meestal rechtstreeks tot één persoon. Samuel heeft daar veel last van. Ik denk echter dat het heel goed zou zijn als we samen zouden ‚toneelspelen‘, zonder dat rechtstreeks op iemand te richten. Dat zal waarschijnlijk de hele situatie kalmeren. We kunnen daarmee zowel Samuel als Markus aanspreken.
Marianne: Ja, dat geloof ik ook! Laatst was het erg warm tijdens het werk en hebben we met Markus bedacht hoe het zou zijn als we nu in het zwembad zouden zijn. En toen hebben we gedaan alsof we in het zwembad waren. Het was een echte ‚verkoeling‘. Het werk met de groep ging toen veel beter. Ik zou het leuk vinden om acteren actief in het pedagogische werk te integreren. Ik wil dat ook aan onze collega’s voorstellen.
Inzichten
Het gaat er niet om Samuel aan te moedigen zijn handelingsimpuls te volgen, maar deze zelf te beleven en andere mensen erbij te betrekken. In het voorbeeld van het oud papier gaat het er niet om, hem met een trucje aan het werk te zetten, maar om daadwerkelijk met deze vraag bezig te zijn. Waar moet het oud papier eigenlijk heen?
Het is vaak moeilijk als iemand zegt: „Ach, jij bent hier zo goed in, doe dat dan maar.“ Als iemand bijvoorbeeld zegt: „Vertel eens een grap“, dan kan ik niets bedenken. Maar als iemand anders een grap vertelt, dan bedenk ik ook grappen.
Het gaat er bij de handelingsimpuls-methode niet om te manipuleren, maar om een leeromgeving te creëren waarin mensen zichzelf kunnen herkennen en ontplooien.
